खताचे ऑनलाईन बुकिंग आता मोबाईलवरून फार्मर आयडीवर खत मिळणार, संभाजीनगर आणि कोल्हापूरमध्ये प्रायोगिक सुरुवात

खताचे ऑनलाईन बुकिंग आता मोबाईलवरून फार्मर आयडीवर खत मिळणार, संभाजीनगर आणि कोल्हापूरमध्ये प्रायोगिक सुरुवात खरीप हंगामात खत वेळेत मिळत नाही ही शेतकऱ्यांची वर्षानुवर्षांची तक्रार आहे. दुकानासमोर रांगा, काळाबाजार, खत नाही असे सांगणे हे सगळे शेतकऱ्यांना नेहमीच सहन करावे लागते. आता यावर एक ठोस उपाय येत आहे. कृषी विभागाने “Framework for Fertilizer Sale” हे ॲप्लिकेशन तयार केले आहे. या ॲपद्वारे शेतकरी मोबाईलवरून खताचे ऑनलाईन बुकिंग करू शकतात. फार्मर आयडीच्या आधारे खत मिळणार आहे. सध्या हे संभाजीनगर आणि कोल्हापूर या दोन जिल्ह्यांत प्रायोगिक स्वरूपात सुरू आहे. या लेखात हे ॲप कुठे मिळते, कसे वापरायचे, लॉगिन कसे करायचे, पीक आणि खत कसे निवडायचे, रिटेलर कसा निवडायचा आणि खत कसे मिळते हे सगळे सविस्तर सांगणार आहोत.

खत वेळेत मिळत नाही समस्या नक्की काय आहे?

महाराष्ट्रात खरीप हंगाम म्हणजे जून-जुलैमध्ये पेरणीनंतर शेतकऱ्यांना खताची सर्वात जास्त गरज असते. युरिया, DAP, SSP, NPK ही खते शेतीसाठी अत्यावश्यक आहेत. पण दरवर्षी खत मिळवणे म्हणजे एक मोठे दुखणे असते. दुकानासमोर पहाटेपासून रांग लागते. एखाद्या दुकानात खत आले असेल तर आठ-दहा किलोमीटरवरून शेतकरी येतात. काही ठिकाणी खताचा काळाबाजार होतो बाजारभावापेक्षा जास्त किमतीत खत विकले जाते. काही दुकानदार एकाला जास्त खत देतात, दुसऱ्याला कमी देतात. यात सरकारचा अनुदानित खत काही लोकांपर्यंत जातो आणि बाकी शेतकरी वंचित राहतात. या सगळ्या समस्यांवर तोडगा काढण्यासाठी कृषी विभागाने ऑनलाईन खत बुकिंगची व्यवस्था आणली आहे. शेतकऱ्याने मोबाईलवर बुकिंग केले की त्याच्या नावावर खत राखीव होते आणि दुकानात गेल्यावर ते नक्की मिळते.

Framework for Fertilizer Sale ॲप म्हणजे काय?

हे कृषी विभागाने तयार केलेले एक मोबाईल ॲप्लिकेशन आहे. याचे नाव “Framework for Fertilizer Sale” असे आहे. हे ॲप Google Play Store वर उपलब्ध आहे. या ॲपच्या माध्यमातून शेतकरी आपल्या जमिनीची माहिती, पीक आणि क्षेत्र सांगतो. त्यानुसार त्याला किती खत मिळेल हे ॲप आपोआप सांगतो. मग शेतकरी आपल्या जवळचा रिटेलर निवडतो, बुकिंग करतो आणि एक QR कोड मिळतो. हा QR कोड घेऊन दुकानात गेले की खत मिळते. पूर्ण प्रक्रिया ऑनलाईन आहे रांग नाही, गर्दी नाही, काळाबाजार नाही. सध्या हे ॲप संभाजीनगर आणि कोल्हापूर जिल्ह्यांत प्रायोगिक तत्त्वावर वापरले जात आहे. प्रयोग यशस्वी झाला तर हळूहळू राज्यातील सर्व जिल्ह्यांत आणि सर्व शेतकऱ्यांसाठी हे लागू केले जाणार आहे.

ॲप डाउनलोड कसे करायचे प्रक्रिया सोपी आहे

Google Play Store उघडायचे आणि सर्च बारमध्ये “Framework for Fertilizer Sale” असे टाइप करायचे. हे ॲप दिसल्यावर Install वर क्लिक करायचे. साधारण 20-30 MB चे हे ॲप आहे. ते इन्स्टॉल झाल्यावर उघडायचे. ॲप उघडल्यावर त्याबद्दलची थोडी माहिती दाखवली जाते. यात लँड रेकॉर्ड कसे जोडायचे, खत बुकिंग कसे करायचे याची संक्षिप्त माहिती असते. ती वाचायची आणि पुढे जायचे. ॲपमध्ये लॉगिन करण्यासाठी सर्वात आधी State म्हणजे राज्य निवडायचे. यादीतून “Maharashtra” निवडायचे. राज्य निवडल्यावर लॉगिन करण्याचे पर्याय येतात.

लॉगिन कसे करायचे फार्मर आयडी आणि आधार नंबर दोन्ही पर्याय आहेत

या ॲपमध्ये लॉगिन करण्यासाठी दोन पर्याय आहेत. पहिला पर्याय म्हणजे फार्मर आयडी ज्यांच्याकडे फार्मर आयडी आहे त्यांनी तो वापरायचा. दुसरा पर्याय म्हणजे आधार नंबर ज्यांच्याकडे फार्मर आयडी नाही त्यांनी आधार नंबर आणि जमिनीचे तपशील वापरून लॉगिन करता येते. एक महत्त्वाची बाब म्हणजे जे शेतकरी बटईने किंवा खंडाने म्हणजे भाडेपट्ट्याने दुसऱ्याची जमीन करतात त्यांनाही हे ॲप वापरता येते. त्यांनी आधार नंबर टाकून जमिनीचे तपशील द्यायचे. हे खूप महत्त्वाचे आहे कारण अनेक शेतकऱ्यांच्या नावावर स्वतःची जमीन नसते. तरीही ते प्रत्यक्षात शेती करतात. त्यांनाही आता ऑनलाईन खत बुकिंगचा लाभ मिळू शकतो. फार्मर आयडी टाकल्यावर त्याच्याशी जोडलेल्या मोबाईल नंबरवर OTP येतो. तो OTP टाकायचा आणि “Verify Identity” वर क्लिक करायचे. व्हेरिफिकेशन झाल्यावर लॉगिन होते.

लॉगिन झाल्यावर काय दिसते जमीन आणि क्षेत्राची माहिती आपोआप येते

लॉगिन झाल्यावर डॅशबोर्ड उघडतो. यात शेतकऱ्याचे नाव, त्याच्या फार्मर आयडीशी जोडलेल्या जमिनी, त्यांचे एकूण क्षेत्र हे सगळे आपोआप दिसते. कारण फार्मर आयडीमध्ये हे सगळे आधीच नोंदवलेले असते. त्यामुळे शेतकऱ्याला स्वतः जमिनीचे तपशील टाकावे लागत नाहीत. डॅशबोर्डवर तीन मुख्य पर्याय असतात Home, Farm History आणि Profile. पहिल्यांदा खत बुकिंग करताना Home वर जायचे आणि “Select Crop” वर क्लिक करायचे.

पीक कसे निवडायचे Crop Category आणि पीकाची निवड

“Select Crop” वर क्लिक केल्यावर एक नवीन पेज येते. यात शेतकऱ्याचा सर्वे नंबर आणि क्षेत्र दाखवले जाते. खाली “Crop Category” निवडण्यास सांगितले जाते. यात अनेक पर्याय असतात Oil Seed म्हणजे तेलबिया, Annual Vegetable म्हणजे भाजीपाला, Cereals म्हणजे धान्य पिके, आणि इतर. प्रत्येक श्रेणीत वेगवेगळी पिके असतात. उदाहरणार्थ Annual Vegetable मध्ये बटाटा, टोमॅटो, कांदा अशा भाज्या येतात. Oil Seed मध्ये सोयाबीन, भुईमूग, सूर्यफूल येतात. सोयाबीनसाठी खत हवे असेल तर Oil Seed निवडायचे. Oil Seed निवडल्यावर त्याअंतर्गत भुईमूग आणि सोयाबीन हे दोन पर्याय येतात. सोयाबीन निवडायचे. सोयाबीन निवडल्यावर पुन्हा सर्वे नंबर निवडण्यास सांगितले जाते. एकापेक्षा जास्त सातबारे असतील तर सगळे दिसतात जो सर्वे नंबर पाहिजे तो निवडायचा. एकाच वेळी अनेक सर्वे नंबर निवडता येतात.

किती खत मिळणार क्षेत्रानुसार आपोआप हिशोब होतो

सर्वे नंबर आणि पीक निवडल्यावर खाली “Apply for Fertilizer” असा पर्याय दिसतो. त्याखाली आपल्या क्षेत्रानुसार किती खत मिळेल हे आपोआप दाखवले जाते. उदाहरणार्थ एक हेक्टर सोयाबीनसाठी युरिया चार बॅग, NPK चार बॅग, DAP दोन बॅग, SSP सहा बॅग आणि MOP दोन बॅग असे दाखवले जाते. क्षेत्र जास्त असेल तर बॅगांची संख्या वाढते, कमी असेल तर कमी होते. हे सरकारच्या शिफारशीनुसार ठरलेले असते म्हणजे एका हेक्टरला किती खत लागते हे शास्त्रीय पद्धतीने ठरवलेले असते आणि त्याच प्रमाणात खत दिले जाते. यामुळे खताचा अपव्यय होत नाही आणि एका शेतकऱ्याला जास्त खत घेऊन दुसऱ्याला कमी मिळणे हे टाळले जाते.

खताची निवड कशी करायची प्रकार आणि ब्रँड निवडणे

क्षेत्रानुसार खत दाखवल्यावर “Proceed” वर क्लिक करायचे. Proceed केल्यावर किती खत विकत घ्यायचे ते निवडण्याचा पर्याय येतो. जर सगळे खत नको असेल उदाहरणार्थ MOP नको असेल तर ते शून्य केल्यावर “Delete करायचे का?” असे विचारले जाते. हो केले तर ते यादीतून वगळले जाते. जेवढे खत पाहिजे तेवढेच ठेवायचे. त्यानंतर “Select Product” या पर्यायात जाऊन खताचा प्रकार निवडायचा. युरियासाठी Neem Coated Urea किंवा Imported Neem Coated Urea असे पर्याय असतात. उपलब्ध असेल तो निवडायचा. सगळे निवडल्यावर “Next” वर क्लिक करायचे.

रिटेलर कसा निवडायचा जवळचा खत दुकानदार निवडता येतो

Next वर क्लिक केल्यावर रिटेलर निवडण्याचा पर्याय येतो. ॲप शेतकऱ्याच्या गाव, तालुका आणि जिल्ह्यानुसार जवळचे खत विक्रेते म्हणजेच रिटेलर दाखवतो. प्रत्येक रिटेलरचे नाव, पत्ता आणि अंतर दाखवले जाते. यादीतून शेतकऱ्याला सर्वात जवळचा आणि सोयीचा रिटेलर निवडायचा. रिटेलर निवडल्यावर बुकिंग पक्के होते. महत्त्वाचे म्हणजे सध्या हे ॲप फक्त संभाजीनगर आणि कोल्हापूर जिल्ह्यांत सुरू आहे. त्यामुळे या दोन जिल्ह्यांमध्ये नोंदणी केलेल्या शेतकऱ्यांनाच सध्या रिटेलर दिसतात. इतर जिल्ह्यांचे शेतकरी लॉगिन करू शकतात पण रिटेलर दिसणार नाहीत कारण ते त्या जिल्ह्यांत अद्याप लागू झालेले नाही.

QR कोड मिळतो खत घेणे सहज होते

रिटेलर निवडल्यावर एक QR कोड जनरेट होतो. हा QR कोड ॲपमध्ये दिसतो. तो स्क्रीनशॉट घेऊन जपून ठेवायचा. या QR कोडची वैधता तीन दिवस असते म्हणजे बुकिंग केल्यापासून तीन दिवसांत खत घ्यायचे असते. दुकानात गेल्यावर हा QR कोड दाखवायचा. दुकानदार स्कॅन करतो आणि बुकिंगनुसार खत देतो. यामुळे दुकानात जाण्यापूर्वीच खत राखीव झालेले असते “खत नाही” असे ऐकावे लागत नाही. आणि ठरलेल्या प्रमाणातच खत मिळते कमी देणे शक्य नाही.

फार्मर आयडी नसेल तर काय करायचे?

ज्यांच्याकडे फार्मर आयडी नाही ते आधार नंबरद्वारे लॉगिन करू शकतात. आधार नंबर टाकल्यावर जमिनीचे तपशील द्यावे लागतात सर्वे नंबर, क्षेत्र वगैरे. हे थोडे जास्त वेळ घेते कारण माहिती स्वतः भरायची असते. फार्मर आयडी असेल तर ही माहिती आपोआप येते. त्यामुळे फार्मर आयडी बनवणे उपयुक्त आहे. फार्मर आयडी mhfr.nic.gov.in पोर्टलवर बनवता येतो किंवा जवळच्या CSC केंद्रात जाऊन बनवता येतो. फार्मर आयडी एकदा बनवला की या ॲपसह अनेक इतर सरकारी योजनांसाठी सोयीचे होते.

भाडेपट्टाधारक शेतकऱ्यांनाही हे ॲप वापरता येते हे महत्त्वाचे का आहे?

महाराष्ट्रात अनेक शेतकरी दुसऱ्याची जमीन बटईने किंवा खंडाने करतात. त्यांच्या नावावर स्वतःची जमीन नसते. त्यामुळे खत मिळवतानाही त्यांना अडचण यायची. हे ॲप त्यांनाही वापरता येते आधार नंबरद्वारे किंवा जमीन मालकाने दिलेल्या ऑथोरायझेशनद्वारे. हे खूप महत्त्वाचे आहे कारण राज्यात लाखो शेतकरी भाडेपट्ट्याने जमीन करतात आणि त्यांनाही वेळेत खत मिळणे आवश्यक आहे.

हे ॲप राज्यभर कधी होणार पुढे काय होणार?

सध्या हे ॲप संभाजीनगर आणि कोल्हापूर या दोन जिल्ह्यांत प्रायोगिक स्वरूपात सुरू आहे. कृषी विभाग या प्रयोगाचे निकाल पाहत आहे. तांत्रिक अडचणी सोडवल्या जात आहेत, शेतकऱ्यांच्या प्रतिक्रिया घेतल्या जात आहेत. प्रयोग यशस्वी झाला तर पुढच्या टप्प्यात अधिक जिल्हे यात समाविष्ट केले जातील. आणि अखेरीस राज्यातील सर्व जिल्हे आणि सर्व शेतकऱ्यांसाठी हे लागू होणार आहे. हे झाल्यावर खताचा काळाबाजार बंद होईल, रांगा संपतील आणि प्रत्येक पात्र शेतकऱ्याला त्याच्या जमिनीनुसार आणि पिकानुसार योग्य प्रमाणात खत मिळेल. जे शेतकरी संभाजीनगर किंवा कोल्हापूर जिल्ह्यात आहेत त्यांनी आत्ताच हे ॲप डाउनलोड करावे आणि वापरून पाहावे. इतर जिल्ह्यांतील शेतकऱ्यांनी ॲप डाउनलोड करून ठेवावे जेव्हा त्यांच्या जिल्ह्यात हे लागू होईल तेव्हा लगेच वापरता येईल.